Geschiedenis van de Finse sauna


Geschiedenis van de Finse sauna

Waarschijnlijk beschikken de Finnen al ca. 2000 jaar over de sauna, hoewel nog bestaande documenten waarin melding wordt gemaakt van de sauna hoogstens 1000 jaar oud zijn.
De eerste sauna's waren waarschijnlijk slechts uitgegraven kuilen in de helling van een heuvel. Deze werden voornamelijk gebruikt als onderdak tijdens de wintermaanden. Voor warmte werden in een kuil stenen opgewarmd totdat ze gloeiend heet waren. Daarna werd er water over de stenen gegooid om stoom te creëren waardoor er meer warmte werd afgegeven. De temperatuur liep zo hoog op dat de mensen hun kleren konden uitrekken. In Finland zijn nog een aantal van deze "holsauna's" te vinden. Het woord sauna is een oud Fins woord waarvan de precieze betekenis niet geheel duidelijk is. Aangenomen wordt dat de oorspronkelijke betekenis schuilt in het type onderdak zoals boven wordt omschreven.
De eerste sauna's werden voornamelijk gebruikt voor onderdak, en daarnaast voor het nemen van een bad. Gebouwen die als sauna en als huis in gebruik waren, werden tot in de late 19e eeuw in Finland aangetroffen. Behalve dit allereerste type sauna is de saunaruimte normaliter altijd gescheiden van de woonruimte. Dit werd al beschreven in documenten uit de 12de eeuw.
De meer geavanceerde grond- of holsauna had een dak dat werd ondersteund door boomstammen en een deur opgehangen aan scharnieren. Dit type sauna wordt nog steeds gebruikt in Finland. Sommige Finnen vinden de grondsauna nog steeds zo goed, dat er zelfs nieuwe worden gebouwd.
Het standaard type sauna dat al sinds jaar en dag bestaat is de rechthoekige ruimte gemaakt van boomstammen. In deze ruimte staat op een plateau een open saunakachel met stenen. Dit is de originele "savusauna" (rooksauna), door veel Finnen beschouwt als ongeëvenaard.
Als de stenen in de saunakachel worden verwarmd, cirkelt de rook van het brandende hout door de ruimte. De rook verdwijnt uiteindelijk via een gat in het dak of via de deur die op een kier wordt gezet. De rook maakt de ruimte zwart waardoor het noodzakelijk is dat de grond en de banken worden gewassen voordat men erop gaat zitten. Tevens laat de rook een prettige aroma achter. Let wel, het roet is niet vies en heeft zelfs een reinigende werking.

Sauna met schoorsteen

Tot het begin van de 20ste eeuw was de rooksauna de enige sauna die er was. Ondanks de prettige aroma en de zachte löyly heeft het een aantal nadelen: het opwarmen duurt enige tijd, de banken en vloer moeten elke keer schoon worden gemaakt en er bestaat een reële kans op brand.

Ongeveer 100 jaar geleden werd er een ander type saunakachel ontwikkeld die de rooksauna begon te overtreffen: de stenen van de sauna werden bedekt met een metalen top in de vorm van een kegel. Deze metalen constructie werd vastgemaakt aan een schoorsteen waarlangs de rook werd afgevoerd. Een luik boven de schoorsteen kon open of dicht. Op die manier werd de temperatuur van de sauna beheerst. Ook werd het luik gebruikt om water op de stenen te kunnen gooien.

Het opwarmen van een rooksauna duurde 3-4 uur. Daarna moest de sauna nog een paar uur neerslaan voordat het echte baden kon beginnen. Met de schoorsteensauna kon men vrijwel direct na het doven van het vuur de sauna betreden. Dan werd de schoorsteen afgesloten met een metalen plaat om er voor te zorgen dat er geen hete lucht via schoorsteen ontsnapte.

Het nieuwe type sauna verspreidde zich snel en in de jaren vijftig bestond de helft van alle sauna's in Finland uit dit type. In het oosten en het noorden van het land bleven de rooksauna's langer bestaan. In veel plaatsen werden de nieuwere sauna's naast de bestaande rooksauna's gebouwd. Aangezien het opwarmen en onderhouden van de schoorsteensauna's veel makkelijker is, werden de rooksauna's niet meer gebruikt. Zij rotten weg en werden neergehaald.

Een andere factor ten gunste van de schoorsteensauna was de industrialisatie en verstedelijking van het land. Op het platteland had elk huis een sauna, maar in de stad moest men openbare sauna's gebruiken. De saunakachels hiervan hadden schoorstenen (om duidelijke redenen) en men was aan dit type sauna gewend geraakt. In de jaren twintig en dertig van de 20e eeuw begonnen veel stedelingen hun eigen zomerhuisjes te bouwen op het platteland, normaliter aan een meer of aan de zee. Als eerste bouwde men de sauna. Nagenoeg allemaal waren ze van het nieuwe type en gewoonlijk werd een extra kamer toegevoegd waar men kon wonen tot een groter vakantiehuis gebouwd was.


Saunakachel voor continue warmte

In de rooksauna en schoorsteensauna gaan de vlammen van het vuur direct door de stenen. Het baden kan dus pas beginnen als de vlammen zijn gedoofd. In de jaren dertig werd nog een ander type sauna uitgevonden: ook met een schoorsteen maar ditmaal raakt het vuur de stenen niet direct. De stenen liggen in een metalen bak boven het vuur en worden opgewarmd via ijzeren elementen die zich tussen de stenen bevinden en de warmte verspreiden. Het vuur brandt continue, ook als de sauna wordt gebruikt. De intensiteit van het vuur bepaalt de temperatuur van de stenen en de sauna. Een sauna van dit type kan al 30 minuten na het aansteken van het vuur worden gebruikt. Aan de andere hand moet het vuur constant in de gaten worden gehouden en vinden veel mensen dat de kwaliteit van de löyly niet gelijk staat aan de löyly die men ervaart in een schoorsteensauna, laat staan een rooksauna.
Echter, het praktische en gebruikersvriendelijke karakter van de nieuwe saunakachel heeft het tot de populairste houten sauna in Finland gemaakt.

Elektrische saunakachel

De elektrische saunakachel is de nieuwste uitvinding in de geschiedenis van de Finse sauna. Het werkt in principe op dezelfde manier als de houten sauna met continue warmte, maar in plaats van een brandend vuur worden elektrische resistors gebruikt om de stenen op te warmen. Het gebruikersgemak van de sauna heeft ertoe geleid dat dit type sauna het meest populair is geworden in Finland van alle soorten sauna's. In veel locaties, zoals hotels en flatgebouwen, waar houten sauna's taboe zijn, vormen de elektrische saunakachels de enige mogelijkheid voor het hebben van een sauna.

Een belangrijk element in elke sauna zijn de stenen en het gooien van water hierop. Hoe meer stenen, des te meer energie nodig is om deze te verhitten. De löyly is echter aangenamer. Sommige saunakachels hebben zelfs nauwelijks stenen. In de betere elektrische saunakachels zijn voldoende stenen zodat er water op kan worden gegooid zonder dat er kortsluiting ontstaat. In het algemeen worden elektrische saunakachels niet even goed beschouwd als de hout gestookte saunakachels

Andere soorten saunakachels

Bijna elke brandstof kan in een saunakachel worden gebruikt, zoals gas en olie. Dit is echter zeldzaam in Finland. Gas en vooral olie kunnen een afwijkende geur veroorzaken, hetgeen niet thuishoort in de sauna-atmosfeer.

Bron: finlandsite.nl